Odpowiedzi na to pytanie w sposób przejrzysty i precyzyjny udzielił ostatnio Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 15 czerwca 2022 r. w sprawie o sygn. akt I AGa 47/21 (opubl. w SIP Lex nr 3370704) tłumacząc, że stosownie do art. 498 § 1 k.c., gdy dwie osoby są względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczonej tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym. Istota potrącenia polega na umorzeniu dwóch przeciwstawnych sobie wierzytelności w następstwie złożenia oświadczenia woli przez jednego wierzyciela drugiemu wierzycielowi. Potrącenie uchyla konieczność realnego wykonania przeciwstawnych zobowiązań, upraszcza obrót i ogranicza koszty. Pomimo, że żaden z wierzycieli nie otrzymuje efektywnego świadczenia dłużnika, każdy zostaje zwolniony ze swojego zobowiązania do wysokości wartości mniejszej.

Potrącenie wierzytelności pieniężnych jest możliwe jeśli:

-      termin zapłaty obu wierzytelności już minął,

-      wierzytelności nie zostały wcześniej spłacone,

-      obie wierzytelności są pieniężne,

-      obie strony mogą zaskarżyć brak zapłaty.

Pomimo wystąpienia wszystkich ww. okoliczności potrącenie nie nastąpi jeśli żadna ze stron nie złoży oświadczenia o potrąceniu. Oświadczenie takie staje się skuteczne dopiero z chwilą, kiedy doszło do adresata - wierzyciela wzajemnego w taki sposób, że mógł się on zapoznać z jego treścią (art. 61 k.c.). Oświadczenie o potrąceniu prowadzi do umorzenia wierzytelności z mocą wsteczną od chwili, gdy potrącenie stało się możliwe (wyrok SA w Poznaniu z dn. 15.06.2022 r., sygn. akt I AGa 47/21).

Na skutek nadania potrąceniu mocy wstecznej tj. umożenia obowiązku zapłaty od chwili powstania późniejszej wierzytelności za niebyłe uznać należy te następstwa wierzytelności, które wiążą się z upływem czasu, a które powstały pomiędzy jej umorzeniem a chwilą, gdy uprawniony złożył oświadczenie o potrąceniu. Sąd Najwyższy wskazał, że w szczególności dotyczy to obowiązku zapłaty odsetek, odszkodowania czy kary umownej za opóźnienie.

Podsumowanie: potrącenie wierzytelności 

Złożenie oświadczenia o potrąceniu pomimo, że nie spowoduje, iż wierzyciel „zobaczy na oczy” pieniądze, pozwoli poprzez zmiejszenie własnego świadczenia na przymusowe odebranie należności. Należy jednak w każdym przypadku rozważyć czy wierzycielowi opłaca się potrącać wierzytelność, czy lepiej podjąć próbę domagania się odsetek, odszkodowania czy kary umownej. Warto też rozważyć czy opłaca się wiązać kolejną umową z kontrahentem, który w razie niewykonania umowy będzie zobowiązany do zapłaty wysokiej kary umownej.