Wstecz 
W rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy sprawie spadkowej, spadkodawca zmarł w dniu 12 sierpnia 2015 roku, był żonaty i nie posiadał dzieci. W chwili śmierci nie żyli już jego rodzice oraz jeden z braci, który pozostawił po sobie dwoje własnych dzieci (bratanka i bratanicę spadkodawcy). Jego małżonka złożyła w sądzie rejonowym wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd ten sugerując się błędnym wnioskiem żony zmarłego stwierdził, że spadek nabyli: żona w 1/4 części, siostra w 3/16 części, druga siostra w 3/16 części, brat w 3/16 części, bratanek w 3/32 części oraz bratanica w 3/32 części. Po zakończeniu postępowania Rzecznik Praw Obywatelskich uznał, że wydane orzeczenie stanowi rażące naruszenie prawa. W tej sytuacji Rzecznik Praw Obywatelskich sporządził skargę nadzwyczajną do Sądu Najwyższego zarzucając orzeczeniu naruszenie konstytucyjnej zasady zaufania do państwa i bezpieczeństwa prawnego, wywodzonych z art. 2 Konstytucji oraz z konstytucyjnego prawa do dziedziczenia chronionego w art. 21 ust. 1 i 64 ust. 1 i 2 Konstytucji, że ze względu na funkcjonowanie w obrocie prawnym wadliwego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, pozostającego w rażącej sprzeczności z rzeczywistym stanem prawnym w zakresie wysokości udziałów spadkowych, które przypadły każdemu ze spadkobierców z mocy ustawy z chwilą otwarcia spadku, uniemożliwiając tym samym należyte uporządkowanie spraw spadkowych po zmarłym.
Zgodnie z art. 926 §1 kodeksu cywilnego (dalej k.c.), dziedziczenie może nastąpić na zasadach określonych w testamencie albo w ustawie. Jeśli zmarły nie pozostawił testamentu, stwierdzenie nabycia spadku następuje na zasadach określonych w ustawie (art. 926 § 2 k.c.). Zgodnie z art. 931 § 1 k.c. w pierwszej kolejności dziedziczą z ustawy dzieci zmarłego oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Natomiast zgodnie z art. 932 § 1 k.c., w braku zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków) zmarłego dziedziczą- małżonek i rodzice. Stosownie do art. 932 § 4 k.c. jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy zmarło przed nim, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym (art. 932 § 5 k.c). Na podstawie art. 933 § 1 k.c. udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku.
W postanowieniu z dnia 1 marca 2022 r., w sprawie pod sygn akt I NSNc 39/21 (publ. w SIP lex nr 3345088), Sąd Najwyższy stwierdzał nabycie spadku małżonka spadkodawcy, który dziedziczył w zbiegu z jego rodzeństwem. W tej sprawie Sąd Najwyższy wskazał, że małżonce spadkodawcy przypada część spadku w udziale 1/2 części (8/16 części). Pozostała część na podstawie art. 932 § 2 i 4 k.c. podlegała podziałowi pomiędzy rodzeństwo spadkodawcy - przy uwzględnieniu iż na podstawie art. 931 § 1 k.c. w miejsce zmarłego brata wstąpiły jego dzieci - w taki sposób, że siostrze przypada spadek w 2/16 części, drugiej siostrze przypada spadek w 2/16 części, bratu przypada spadek w 2/16 części zaś bratankowi i bratanicy zmarłego przypada spadek po 1/16 części.
W omawianym orzeczeniu Sąd Najwyższy wskazał, że za rażące naruszenie prawa należy rozumieć naruszenie prawa na tyle wyraźne, że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów intelektualnych. Sąd powołał się również na swoje wcześniejsze orzeczenia potwierdzając, że ”rażące" naruszenie musi być "oczywiste", czyli "widoczne dla przeciętnego prawnika prima facie bez konieczności wnikliwej analizy" (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2019 r., w sprawie pod sygn. akt V CSK 326/18; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2017 r., w sprawie pod sygn. akt SNO 22/17 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2020 r., w sprawie pod sygn. akt I NSNc 28/19).
Skarga nadzwyczajna, która stanowiła podstawę wydania omawianego wyroku w sprawie spadkowej jest, nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, a więc stosowanym w wyjątkowych okolicznościach. Uprawnienie do jej wniesienia, zgodnie z art. 89 §2 ustawy o Sądzie Najwyższym przysługuje:
1. Rzecznikowi Praw Obywatelskich,
2. Prokuratorowi Generalnemu
oraz w zakresie właściwości,
3. Prezesowi Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej,
4. Rzecznikowi Praw Dziecka,
5. Rzecznikowi Praw Pacjenta,
6. Przewodniczącemu Komisji Nadzoru Finansowego,
7. Rzecznikowi Finansowemu,
8. Rzecznikowi Małych i Średnich Przedsiębiorców,
9. Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
Uprawnione osoby mogą wnieść skargę nadzwyczajną na ostateczne rozstrzygniecie, tj. orzeczenie od którego nie służy już odwołanie, w sytuacji, gdy uznają, że orzeczenie to nie jest zgodne z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Aby skarga była zasadna, orzeczenie musi naruszać zasady lub wolności i prawa człowieka określone w Konstytucji albo w sposób rażący naruszać prawo albo wydanie orzeczenia nastąpiło na podstawie sprzecznych istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego. Co ważne strony mimo, że przysługuje im prawo wniesienia skargi osobiście, mogą wystosować prośbę do uprawnionych osób o wystąpienie w ich imieniu ze skargą nadzwyczajną do Sądu Najwyższego.
słowa kluczowe: dziedziczenie, kolejność dziedziczenia, wyroki SN, Sąd Najwyższy, rażące naruszenie prawa, skarga nadzwyczajna, spadek, Konstytucja, Rzecznik Praw Obywatelskich, udział spadkowy
Prawo UE: Jak ustalić sąd właściwy do rozpoznawania spraw o separację lub rozwód obywateli UE?| Adviser kancelaria prawna w Gdyni Celem Rozporządzenia Rzym III jest zapewnienie obywatelom państw członkowskich UE jasnych zasad ustalania prawa jakiemu podlega rozwód i separacja prawna.
Czytaj dalej
Sąd podniósł, że poza procesowymi przypadkami wygaśnięcia zapisu na sąd polubowny, umowa o arbitraż mogłaby utracić moc także z przyczyn materialnoprawnych z uwagi na potrzebę stosowania w drodze analogii bądź wprost niektórych przepisów kodeksu cywilnego o czynnościach prawnych. Przyjmując, że zapis na sąd polubowny nie jest równoznaczny z rezygnacją z ochrony sądowej, jednym z założeń skuteczności tej czynności musi być dostępność alternatywnego forum uzgodnionego przez strony, a inaczej rzecz ujmując - możliwość uzyskania efektywnej ochrony prawnej przed sądem polubownym. Wyrazem relacji między skutecznością zapisu na sąd polubowny a rzeczywistą możliwością uzyskania ochrony prawnej przed sądem wskazanym w zapisie jest art. 1168 k.p.c., który określa niektóre przypadki utraty mocy zapisu, związane z niemożnością rozpoznania sprawy przez sąd polubowny oznaczony w zapisie lub w określonym przez strony składzie (por. także art. 1195 § 4 k.p.c.). Przepis ten ma wprawdzie dyspozytywny charakter, nie oznacza to jednak, że strony zapisu mogą wyłączyć skutek utraty mocy zapisu uzgadniając np., iż zapis zachowuje skuteczność, mimo wystąpienia okoliczności, o których mowa w art. 1168 § 1 i 2 bądź art. 1195 § 4 k.p.c. W razie wystąpienia tych okoliczności uzgodnienie takie byłoby równoznaczne ze zrzeczeniem się ochrony sądowej w ogólności, co nie mieści się w konstrukcji umowy procesowej, jaką jest zapis na sąd polubowny. Strony mogą natomiast określić np. innych arbitrów na wypadek, gdyby pełnienie funkcji przez arbitrów wskazanych w pierwszej kolejności okazało się niemożliwe. W braku możliwości zwolnienia od obowiązku poniesienia opłat, które wiążą się z wszczęciem i przeprowadzeniem postępowania arbitrażowego, obowiązek poniesienia tych kosztów może stanowić przeszkodę czyniącą dostęp do sądu polubownego faktycznie niemożliwym. Za zasadne należy w konsekwencji uznać stanowisko, że stan obiektywnej niemożności poniesienia przez powoda kosztów, których wyłożenie jest konieczne do wszczęcia i przeprowadzenia postępowania przed sądem polubownym, nie prowadzi wprawdzie do utraty mocy wiążącej zapisu (art. 1168 § 2 k.p.c.), może jednak pociągać za sobą niewykonalność zapisu w rozumieniu art. 1165 § 2 k.p.c. Wymaganie, aby niemożność poniesienia kosztów postępowania przed sądem polubownym miała charakter trwały, należy zatem rozumieć w ten sposób, że chodzi o stan obiektywnie istniejący w chwili orzekania, stanowiący podstawę rozstrzygnięcia sądu. Uznanie zapisu za niewykonalny nie jest równoznaczne z utratą jego mocy, toteż zapis ten może w przyszłości stać się podstawą odrzucenia pozwu w innych postępowaniach, jeżeli niemożność poniesienia kosztów postępowania przed sądem polubownym ustanie. Jeżeli jednak sąd państwowy, kierując się sytuacją istniejącą w chwili orzekania, oddalił prawomocnie zarzut zapisu na sąd polubowny (art. 222 k.p.c.), to przyszłe korzystne zmiany sytuacji majątkowej strony, która wytoczyła powództwo, nie mogą rzutować na utrwaloną prawomocnym postanowieniem właściwość sądu państwowego do rozstrzygnięcia sprawy, a jedynie na potrzebę cofnięcia zwolnienia od kosztów sądowych (art. 110 u.k.s.c.), jeżeli zwolnienie takie zostało udzielone. Postępowanie strony, która w odpowiedzi na zarzut zapisu na sąd polubowny powołuje się na niewykonalność zapisu, spowodowaną jej własnymi, celowymi, działaniami, podlega ocenie z punktu widzenia reguł dobrej wiary i nadużycia prawa procesowego (art. 3 i art. 41 k.p.c.). Dotyczy to wszystkich przypadków niewykonalności zapisu, bez względu na przyczyny, które stanowią jej podstawę. Ocena taka musi jednak bazować na okolicznościach konkretnej sprawy, a dopuszczalność jej przeprowadzenia, a niekiedy wręcz jej konieczność, nie podważa ogólnego założenia, według którego niewykonalność zapisu w rozumieniu art. 1165 § 2 k.p.c. może mieć podstawę także w niemożności poniesienia kosztów wszczęcia i przeprowadzenia postępowania arbitrażowego. Niewykonalność zapisu na sąd polubowny (art. 1165 § 2 k.p.c.) może wynikać z niemożności poniesienia kosztów arbitrażu. Kancelaria Prawa Sportowego: adviser.law Nasza kancelaria specjalizuje się w prawie sportowym, oferując kompleksową obsługę prawną dla sportowców, klubów, federacji oraz innych podmiotów związanych ze światem sportu. Zespół doświadczonych prawników, posiadających wiedzę i doświadczenie w tej dziedzinie, świadczy usługi w zakresie negocjacji umów sponsorskich, praw obrazu, praw autorskich, a także w sprawach dyscyplinarnych i sporach przed sądami sportowymi. Naszym celem jest zapewnienie kompleksowego wsparcia prawnego, pozwalającego naszym klientom osiągnąć sukces w świecie sportu, jednocześnie chroniąc ich interesy i prawa. Our law firm specializes in sports law, providing comprehensive legal services for athletes, clubs, federations, and other entities associated with the world of sports. Our team of experienced lawyers, equipped with knowledge and expertise in this field, offers services ranging from negotiating sponsorship agreements, image rights, copyright, to handling disciplinary matters and disputes before sports tribunals. Our goal is to provide comprehensive legal support, enabling our clients to succeed in the world of sports while protecting their interests and rights.
Czytaj dalej