[Prawo spadkowe] Rażące naruszenie prawa przy stwierdzeniu nabycia spadku przez małżonka spadkodawcy w zbiegu z jego rodzeństwem. Orzecznictwo Sądu Najwyższego.

W rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy sprawie spadkowej, spadkodawca zmarł w dniu 12 sierpnia 2015 roku, był żonaty i nie posiadał dzieci. W chwili śmierci nie żyli już jego rodzice oraz jeden z braci, który pozostawił po sobie dwoje własnych dzieci (bratanka i bratanicę spadkodawcy). Jego małżonka złożyła w sądzie rejonowym wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Sąd ten sugerując się błędnym wnioskiem żony zmarłego stwierdził, że spadek nabyli: żona w 1/4 części, siostra w 3/16 części, druga siostra w 3/16 części, brat w 3/16 części, bratanek w 3/32 części oraz bratanica w 3/32 części. Po zakończeniu postępowania Rzecznik Praw Obywatelskich uznał, że wydane orzeczenie stanowi rażące naruszenie prawa. W tej sytuacji Rzecznik Praw Obywatelskich sporządził skargę nadzwyczajną do Sądu Najwyższego zarzucając orzeczeniu naruszenie konstytucyjnej zasady zaufania do państwa i bezpieczeństwa prawnego, wywodzonych z art. 2 Konstytucji oraz z konstytucyjnego prawa do dziedziczenia chronionego w art. 21 ust. 1 i 64 ust. 1 i 2 Konstytucji, że  ze względu na funkcjonowanie w obrocie prawnym wadliwego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, pozostającego w rażącej sprzeczności z rzeczywistym stanem prawnym w zakresie wysokości udziałów spadkowych, które przypadły każdemu ze spadkobierców z mocy ustawy z chwilą otwarcia spadku, uniemożliwiając tym samym należyte uporządkowanie spraw spadkowych po zmarłym.

Zgodnie z art. 926 §1 kodeksu cywilnego (dalej k.c.), dziedziczenie może nastąpić na zasadach określonych w testamencie albo w ustawie. Jeśli zmarły nie pozostawił testamentu, stwierdzenie nabycia spadku następuje na zasadach określonych w ustawie (art. 926 § 2 k.c.). Zgodnie z art. 931 § 1 k.c. w pierwszej kolejności dziedziczą z ustawy dzieci zmarłego oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Natomiast zgodnie z art. 932 § 1 k.c., w braku zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków) zmarłego dziedziczą- małżonek i rodzice. Stosownie do art. 932 § 4 k.c. jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy zmarło przed nim, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym (art. 932 § 5 k.c). Na podstawie art. 933 § 1 k.c. udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku.

W postanowieniu z dnia 1 marca 2022 r., w sprawie pod sygn akt I NSNc 39/21 (publ. w SIP lex nr 3345088), Sąd Najwyższy stwierdzał nabycie spadku małżonka spadkodawcy, który dziedziczył w zbiegu z jego rodzeństwem. W tej sprawie Sąd Najwyższy wskazał, że małżonce spadkodawcy przypada część spadku w udziale 1/2 części (8/16 części). Pozostała część na podstawie art. 932 § 2 i 4 k.c. podlegała podziałowi pomiędzy rodzeństwo spadkodawcy - przy uwzględnieniu iż na podstawie art. 931 § 1 k.c. w miejsce zmarłego brata wstąpiły jego dzieci - w taki sposób, że siostrze przypada spadek w 2/16 części, drugiej siostrze przypada spadek w 2/16 części, bratu przypada spadek w 2/16 części zaś bratankowi i bratanicy zmarłego przypada spadek po 1/16 części.

W omawianym orzeczeniu Sąd Najwyższy wskazał, że za rażące naruszenie prawa należy rozumieć naruszenie prawa na tyle wyraźne, że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów intelektualnych. Sąd powołał się również na swoje wcześniejsze orzeczenia potwierdzając, że ”rażące" naruszenie musi być "oczywiste", czyli "widoczne dla przeciętnego prawnika prima facie bez konieczności wnikliwej analizy" (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2019 r., w sprawie pod sygn. akt V CSK 326/18; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2017 r., w sprawie pod sygn. akt SNO 22/17 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2020 r., w sprawie pod sygn. akt I NSNc 28/19).

Skarga nadzwyczajna, która stanowiła podstawę wydania omawianego wyroku w sprawie spadkowej jest, nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, a więc stosowanym w wyjątkowych okolicznościach. Uprawnienie do jej wniesienia, zgodnie z art. 89 §2 ustawy o Sądzie Najwyższym przysługuje:

1.       Rzecznikowi Praw Obywatelskich,

2.       Prokuratorowi Generalnemu

oraz w zakresie właściwości,

3.       Prezesowi Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej,

4.       Rzecznikowi Praw Dziecka,

5.       Rzecznikowi Praw Pacjenta,

6.       Przewodniczącemu Komisji Nadzoru Finansowego,

7.       Rzecznikowi Finansowemu,

8.       Rzecznikowi Małych i Średnich Przedsiębiorców,

9.       Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Uprawnione osoby mogą wnieść skargę nadzwyczajną na ostateczne rozstrzygniecie, tj. orzeczenie od którego nie służy już odwołanie, w sytuacji, gdy uznają, że orzeczenie to nie jest zgodne z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

Aby skarga była zasadna, orzeczenie musi naruszać zasady lub wolności i prawa człowieka określone w Konstytucji albo w sposób rażący naruszać prawo albo wydanie orzeczenia nastąpiło na podstawie sprzecznych istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego. Co ważne strony mimo, że przysługuje im prawo wniesienia skargi osobiście, mogą wystosować prośbę do uprawnionych osób o wystąpienie w ich imieniu ze skargą nadzwyczajną do Sądu Najwyższego.

słowa kluczowe: dziedziczenie, kolejność dziedziczenia, wyroki SN, Sąd Najwyższy, rażące naruszenie prawa, skarga nadzwyczajna, spadek, Konstytucja, Rzecznik Praw Obywatelskich, udział spadkowy

Potrzebujesz pomocy prawnika?

Poznaj naszą ofertę w zakresie prawa spadkowego, skontaktuj się z nami!